Ishlab chiqarish texnologiyalari iqtisodiy jihatdan juda muhim, chunki ular xom ashyoni foydali mahsulotlarga aylantirish orqali qiymat qo‘shish imkonini beradi. Ko‘plab turli xil ishlab chiqarish jarayonlari ichida har biri ma’lum ehtiyoj uchun mos keladi — bu ehtiyojlar atrof-muhitga ta’sir, o‘lchamdagi aniqlik, material xossalari va mexanik qismlarning shakliga bog‘liq. Muhandislar ishlab chiqarish jarayonlarini tanlaydilar, kerakli uskunalar va asboblarni aniqlaydilar, hamda yakuniy mahsulot belgilangan talabga javob berishini ta’minlash uchun ishlab chiqarish jarayonini nazorat qiladi.
Ishlab chiqarish jarayonlarining asosiy turlari quyidagilardir:
- Quyish – bu jarayonda eritilgan metall (masalan, kulrang cho‘yan, alyuminiy yoki bronza) qolipga quyiladi, soʻng sovitilib qotiriladi.
- Shakl berish – bu turli texnikalarni o‘z ichiga olgan jarayon bo‘lib, unda xom ashyo cho‘zish, egish yoki siqish orqali shakllantiriladi. Bu usulda materialga katta kuch ta’sir ettirilib, uni doimiy yangi shaklga keltiriladi.
- Ishlov berish – bu kesuvchi metall asbob yordamida material qatlamma-qatlam olib tashlanadigan jarayondir. Eng keng tarqalgan mexanik ishlov berish usullari burg‘ilash, arra bilan kesish, frezalash va torna ishlov berish hisoblanadi.
- Biriktirish – bu komponentlarni yakuniy mahsulotga yig‘ish jarayoni bo‘lib, u payvandlash, lehimlash, parchinlash, bolt bilan mahkamlash yoki yopishtirish kabi usullar orqali amalga oshiriladi. Masalan, ko‘plab velosiped ramkalari metall quvurlarni bir-biriga payvandlash orqali hosil qilinadi.
- Yakuniy ishlov berish – bu komponent yuzasini mustahkamlash, uning tashqi ko‘rinishini yaxshilash yoki atrof-muhit ta’siridan himoya qilish uchun bajariladigan jarayon. Bunga jilolash, elektroplitasirovka, anodlash va bo‘yash kabi jarayonlar kiradi.
Keyingi bo‘limlarda quyish, shakl berish va ishlov berish jarayonlarini batafsil ko‘rib chiqamiz.
Quyish
Quyish jarayonida suyuq metall bir martalik yoki qayta ishlatiladigan qolip bo‘shlig‘iga quyiladi. Metall sovib, qolip shakliga mos qattiq jismlarga aylanadi. Quyishning afzalligi shundaki, murakkab shakldagi buyumlarni qismlarni birlashtirmasdan yaratish mumkin. Bu jarayon uch o‘lchamli ob’ektlarning ko‘p nusxalarini ishlab chiqarishda samarali hisoblanadi, shu sababli quyma detallarning narxi nisbatan arzon bo‘ladi.
Biroq, ba’zi kamchiliklar ham yuzaga kelishi mumkin. Masalan, agar metall juda tez qotib qolsa, u qolipning hamma bo‘shliqlarini to‘liq to‘ldira olmasligi mumkin. Bundan tashqari, quyma detallar yuzasi odatda qo‘pol bo‘ladi va silliq, tekis yuzalar hosil qilish uchun qo‘shimcha mexanik ishlov berish talab qilinishi mumkin. Quyma detallarga misol sifatida avtomobil dvigatel bloklari, silindr kallaklari va tormoz disklari yoki barabanlarini keltirish mumkin.
Prokatlash
Shakl berishning bir turi bo‘lgan prokatlash jarayonida tekis metall qatlamining qalinligi valiklar orasidan siqish orqali kamaytiriladi. Bu jarayon xuddi xamirni yoyishga o‘xshaydi. Shu usulda ishlab chiqarilgan metall listlar samolyot qanotlari va fuzelyajlarida, ichimlik idishlarida hamda avtomobil kuzov panellarida ishlatiladi.
Soxtalash
Qalqib ketish – shakl berishning yana bir turi bo‘lib, u metallni qizdirish, unga zarba berish va plastik deformatsiyaga uchratish printsipiga asoslanadi. Sanoat miqyosidagi qalqib ketish – bu zamonaviy usulda temirchilik san’atining davomidir. Unda metall bolg‘a bilan anvilda urib ishlanadi.
Qalqib ketish orqali tayyorlanadigan detallar qatoriga ichki yonuv dvigatellarining krank vallar va shatunlarini misol qilish mumkin. Quyma detallarga nisbatan, qalqib ketgan buyumlar mustahkam va qattiq bo‘ladi, shuning uchun ko‘plab qo‘l asboblari shu usulda ishlab chiqariladi.
Ekstruziya
Ekstruziya – bu metall materiallardan uzun, to‘g‘ri shakldagi buyumlar ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan shakllantirish jarayonidir. Bu usul yordamida dumaloq, to‘rtburchak, L-, T- yoki C-shaklli kesimga ega detallar tayyorlanadi. Jarayon davomida mexanik yoki gidravlik press qizdirilgan metallni maxsus qolip (matritsa) orqali majburlab o‘tkazadi. Matritsaning ichki teshigi mahsulotning yakuniy kesim shaklini belgilaydi. Ushbu jarayon, mohiyatan, tish pastasini tubikdan siqib chiqarishga o‘xshaydi.
Matritsa ishlov berilayotgan materialdan ancha qattiq bo‘lgan maxsus metallardan tayyorlanadi va uning vazifasi xom ashyoni kerakli shaklga keltirishdir. Ekstruziya usuli turli sohalarda keng qo‘llanilib, mustahkam va aniq o‘lchamli metall detallar ishlab chiqarishda muhim ahamiyatga ega.
Ishlov berish
Ishlov berish – bu ish qismlaridan materialni asta-sekin mayda chiplar shaklida olib tashlash jarayonidir. Eng keng tarqalgan ishlov berish usullari burg‘ilash, arralash, frezalash va torna ishlovidir. Bu jarayon yordamida quyma yoki zarb qilingan detallarga nisbatan ancha aniq va murakkab shakllarga ega mexanik komponentlar ishlab chiqarish mumkin.
Ishlov berishning kamchiligi shundaki, jarayon davomida chiqindi material paydo bo‘ladi. Sanoat ishlab chiqarish liniyalarida quyma va zarb qilingan detallarga tekislik berish, teshik ochish va rezbalar hosil qilish uchun ishlov berish usullari bilan qo‘shib ishlatiladi.
Burg‘ilash stanogi
Mexanik ishlov berish uchun ishlatiladigan asbob-uskunalarga burg‘ilash stanoklari, lenta arralari, torna va freza stanoklari kiradi. Ushbu asboblarning barchasi ish qismidan keraksiz materialni olib tashlash uchun o‘tkir pichoqlar yoki kesuvchi asboblardan foydalanadi.
Burg‘ulash stanogi ish qismiga dumaloq teshiklar ochish uchun ishlatiladi. Burg‘ulash asbobi aylanadigan patron ichiga mahkamlanadi, va operator rulni burab, uni ish qismining yuzasiga tushiradi. Metallga ishlov berishda qizishning oldini olish va ish samaradorligini oshirish uchun kesish joyiga moy yoki sovutish suyuqligi qo‘llaniladi. Ish qismining siljib ketishini oldini olish uchun esa maxsus qisqich va qistirgichlar ishlatiladi.
Lentali arra
Lenta arra – metallni qo‘pol shaklda kesish uchun ishlatiladigan mexanik asbobdir. Arra pichog‘i uzluksiz aylanuvchi halqa shaklida bo‘lib, u haydovchi va yordamchi g‘ildiraklar orasida harakatlanadi. Operator arra pichog‘ining tezligini materialning turi va qalinligiga qarab o‘zgartirishi mumkin. Ish qismi esa kerakli burchak ostida kesish imkonini beruvchi stol ustida joylashtiriladi.
Freza stanogi
Freza stanogi metallning dag‘al yuzalarini tekislash, yivlar va teshiklar ochish uchun ishlatiladi. Bu stanokda ish qismi asta-sekin aylanib turgan kesuvchi asbobga yo‘naltiriladi. Ish qismi maxsus qisqich vositasida mahkamlanib, uch yo‘nalishda harakatlantirilishi mumkin (gorizontal, vertikal va chuqurlik bo‘ylab).
Metall plastina avval lenta arra yordamida taxminiy shaklga kesilishi, so‘ng freza stanogi yordamida uning yuzalari tekislanib, yakuniy o‘lchamlarga keltirilishi mumkin.
Torna stanogi
Torna stanogi ish qismini markaziy o‘q atrofida aylantirib, kesuvchi asbob yordamida undan chiplarni olib tashlash jarayonini bajaradi. Ushbu usul asosan silindrsimon yoki simmetrik shakldagi detallarni tayyorlash uchun ishlatiladi. Torna stanogi yordamida val ishlab chiqarish, tormoz disklari yuzasini qayta ishlash kabi amallar bajariladi.
Torna stanogi yordamida valning diametrini kamaytirish uchun kesuvchi asbobni aylanuvchi ish qismi bo‘ylab harakatlantirish mumkin. Shuningdek, bu usul yordamida rezbalar, podshipniklar uchun maxsus o‘rinlar va mahkamlovchi halqalar uchun yivlar hosil qilinadi.
Ishlov berish jarayonida stanoklar qo‘lda boshqarilishi yoki kompyuter yordamida avtomatlashtirilgan bo‘lishi mumkin. Zamonaviy ishlab chiqarishda kompyuter yordamida boshqariladigan stanoklar (CNC – Computer Numerical Control) yuqori aniqlikdagi detallarga ishlov berish uchun keng qo‘llaniladi.
Raqamli boshqaruv
Ba’zan mexanik komponentlar juda murakkab bo‘lib, ularga yuqori aniqlik talab etiladi yoki bir xil detallarni katta hajmda ishlab chiqarish zarur bo‘ladi. Bunday hollarda, inson operatoridan ko‘ra tezroq va aniqroq ishlov bera oladigan raqamli boshqaruv tizimli dastgohlar qo‘llaniladi.
Raqamli boshqariladigan freza stanogi odatiy freza stanogining barcha funksiyalarini bajara oladi. Farqi shundaki, bu stanok qo‘lda boshqarilmaydi, balki maxsus dasturlar yordamida ishlaydi. Bunday dasturlar operator tomonidan klaviatura orqali kiritiladi yoki kompyuterda ishlab chiqilgan muhandislik loyihalari (CAx – Computer-Aided Engineering) orqali yuklanadi.
Kompyuter tomonidan boshqariladigan dastgohlar fizik buyumlarni bevosita kompyuterda chizilgan modellar asosida ishlab chiqarish imkonini beradi. Bunday tizimlar tezkor dasturlash imkoniyati tufayli kichik ustaxonalar ham yuqori sifatli detallar ishlab chiqarishi mumkin.
Moslashtirilgan ishlab chiqarish
Bugungi kunda dizayn baholash uchun ishlatiladigan tezkor prototiplash texnologiyalari individual ishlab chiqarish uchun ham qo‘llanilmoqda. Tezkor yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri raqamli ishlab chiqarish (Rapid Digital Manufacturing) – bu buyurtmaga moslashtirilgan yoki almashtiriladigan detallarni ishlab chiqarish uchun qo‘llaniladigan qo‘shimcha ishlab chiqarish texnologiyalaridir.
Ommaviy ishlab chiqarish liniyalari ko‘plab bir xil detallarni ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan bo‘lsa, tezkor ishlab chiqarish tizimlari buning aksini amalga oshiradi – har bir detal alohida, kompyuter modeli asosida tayyorlanadi. Bunday elektron modellar muhandislik dizayn dasturlari (CAD – Computer-Aided Design) orqali chizilishi yoki jismoniy ob’ektni skanerlash natijasida yaratilishi mumkin.
Bu texnologiya murakkab va individual dizaynga ega mahsulotlarni nisbatan arzon narxlarda ishlab chiqarish imkonini beradi. Ilgari tezkor prototiplash odatda termoplastik, fotopolimer yoki keramika materiallaridan foydalanilgan bo‘lsa, bugungi kunda bu usullar turli metallar va qotishmalar bilan ham qo‘llanilmoqda.
Masalan, elektron nurlanish yordamida metall kukuni vakuum kamerada eritilib, yuqori haroratga chidamli mustahkam qismlar hosil qilinadi. Moslashtirilgan ishlab chiqarish muhandislarga maxsus talablar asosida buyurtma qilingan mahsulotlarni tezda yaratish imkonini bermoqda.
Mexanik muhandislik bo‘limi lideri: Tillayev Asadbek
Tarjimon: Ravshanova Mahdiya
Muharrir: Turaev Jasurbek
Manba: “Introduction to Mechanical Engineering” Jonatan Wikkert va Kemper Levis (3-nashr)
Leave a comment