Poyga mashinalari avtosanoatning eng cho‘qqisi hisoblanib, ularning eng muhim jihatlari xavfsizlik, qulay boshqaruv hamda tezlikka yo‘naltirilganlikdir. Bundan tashqari, O‘zbekistondagi yosh motorsportga qiziquvchilar va muhandislar orasida motorsport sohasiga qiziqish tobora ortib bormoqda, shu sababli ular motorsportning eng muhim qismlarini o‘rganishlari muhim hisoblanadi. Ushbu maqolada siz shassi, motor, tormoz tizimi, aerodinamika va elektronika kabi asosiy qismlar, ularning qanday tarkib topgani hamda tuzilishi haqida o‘qishingiz mumkin. Shuningdek, ularning harakatlanishi va xavfsizlikka to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’siri ham yoritib beriladi.

Kirish

Shassi: Poyga mashinasining asosi

Dastlab, poyga mashinasi shunchaki silliq yo‘lda tez harakatlanadigan oddiy avtomobil bo’lib emas, balki uning ortida ko‘plab muhandislik namunalarining bir-biriga moslashtirilgan shaklini ko‘rish mumkin. Har bir qism alohida muhim rol o‘ynaydi va ular uyg‘unlashganda, haydovchi yuqori tezlikda xavfsiz yura olishini ta’minlaydi va juda katta bosimlarga ham bardosh bera oladi. Qismlarning tarkibi va yasalishi poyga mashinasini oddiy avtomobil qismlaridan ancha murakkab bo‘lgan, bir necha tizimdan tashkil topgan mashinaga aylantiradi. Motorsport muhandisligi esa yengil vazn, kuch va chidamlilikni o‘zida mujassamlashtiradi.

Shassi (1.1-rasm) mashinaning barcha qismlarini bir butun holda jamlab, motor, tormoz va ishlashga mas’ul boshqa qismlarni o‘z ichiga oladi. U qattiq va chidamli bo‘lishi bilan birga, barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. U juda qattiq bo’lishiga qaramasdan haydovchi uchun stabillikni, xavfsizlikni va qulay boshqaruvni ta’minlab bera oladigan darajada yengil. 

Materiallar

Dastlabki poyga mashinalarida po‘lat quvurlar va narvonsimon ramkalar keng qo‘llanilgan. Ammo zamonaviy, yanada tezkor mashinalarda, xususan Formula va boshqa ochiq g‘ildirakli poygalarda, asosan karbon toladan (1.2-rasm) foydalaniladi. Karbon tolaning eng asosiy ustun jihatlardan biri — bu kuchning vaznga nisbatan yuqori koeffitsientidir. U po‘latdan qariyb 5 marta qattiqroq bo‘lishi bilan birga ancha yengil. Vaznning kamayishi esa yuqori tezlanish, tormoz tizimi va burilish paytidagi harakatlarda sezilarli ustunlik beradi.

Grand Tourlar(sayohat uchun mo‘ljallangan mashinalar) yoki shu turdagi poyga avtomobillari uchun yuqori chidamlilikka ega bo‘lgan po‘lat va alyuminiy qorishmalari eng yaxshi tanlovlardan biri hisoblanadi. Chunki ular zarbalardan so’ng tezroq tuzatilishi, nisbatan arzonligi va mustahkamligi bilan boshqa materiallardan ajralib turadi.

Xavfsizlik choralari

Shassi qismi (ya’ni asosiy qism) xavfsizlik kabinasi bilan jihozlangan bo‘lib, u ba’zi hollarda “tirik qolish kabinasi” (1.3-rasm) deb ham ataladi. Bunda haydovchi kuchli ta’sirlarga duch kelishi ehtimoli hisobga olinib, maxsus qarshilik ko‘rsatishga mo‘ljallangan. Qobiq qismi, ya’ni mashinaning ustki qismi, o‘nlab qavat karbon tolalaridan yasalgan detallar majmuasidan iborat bo‘lib, ular (epoksi qatroni) yordamida bir-biriga yopishtiriladi. U professional tarzda ishlab chiqilgan bo‘lib, mashina urilganda yuzaga keladigan ta’sirni haydovchiga o‘tkazmasdan o‘zida singdirib qolishga qodir. Ushbu qism Xalqaro Avtomobil Federatsiyasi standartlari asosida yaratilgan va haydovchining hayotini saqlab qolishga xizmat qiladi.

Motor: Mashina Yuragi

Dizayn va Ishlashi

Motor (2.1-rasm) poyga mashinasining asosiy qismi bo‘lib, yonilg‘idagi kimyoviy energiyani mexanik kuchga aylantiradi. Poyga uchun mo‘ljallangan motorlar imkon qadar eng yuqori darajadagi quvvatni berishga moslashtirilgan bo‘lib, ular RPM (revolutions per minute — bir daqiqadagi aylanishlar soni) ko‘rsatkichi bilan o‘lchanadi. Shuningdek, ular yuqori haroratda ham doimiy ishonchlilikni ta’minlaydi.

Materiallar

Dvigatel qismlari juda yuqori harorat, bosim va tez yeyilishlarga bardosh bera olishi kerak. Alyuminiy qotishmalari (2.2-rasm) yengil va issiqlikni tez o‘tkazuvchi xususiyatlari tufayli silindr bloklari va kallaklarida (2.3-rasm) keng qo‘llaniladi. Uning ichki qismidagi porshenlar va birlashtiruvchi temirlar (2.4-rasm) odatda po‘lat yoki titan qotishmalaridan tayyorlanadi, chunki ular bir vaqtning o’zida mustahkam va yengil vaznga ega bo’ladi. Avtomobil sportining eng yuqori bosqichlarida, masalan, Formula 1 musobaqalarida, vaznni kamaytirish va ishqalanishni minimallashtirish maqsadida karbon tolalari va keramika qoplamalaridan foydalaniladi.

Ot kuchi dvigatel hajmiga, turbocharger yoki supercharger(dvigatelga havo siqib, uning quvvatini oshiruvchi qurilma) qo‘llanilishiga hamda yoqilg‘i turiga bog‘liq. Zamonaviy poyga dvigatellari muhandislik mo‘jizasi bo‘lib, ular bir daqiqada 15 000 aylanish (RPM) va undan ham yuqoriroq tezlikka chiqishi mumkin. Bu esa charchashga qarshi yuqori darajadagi chidamlilikka ega materiallardan foydalanishni va ulkan inertsiya kuchlariga bardosh beradigan dizaynlar degani.

Xavfsizlik va ishonchlilik

Garchi shafqatsiz kuch va tezlik ustuvor boʻlsa-da, dvigatelning ishonchliligi poygachiga poygani yakunlash imkonini beradi. Dvigatel qismlari keskin issiqlik va mexanik yuklamalarga bardosh bera olishi uchun keng xavfsizlik chegaralari bilan ishlab chiqiladi. Shuningdek, ular nosozliklarni oldindan aniqlash va oldini olish maqsadida kompyuter simulyatsiyalari hamda haqiqiy poyga telemetriyalari yordamida qattiq sinovlardan o‘tkaziladi.

Amatizator: Boshqaruv va Yopishish (Grip) Dizayni va Maqsadi

Dizayn va maqsad

Amatizator  (3.1-rasm) g‘ildiraklarni mashinaning asosiy qismi bilan bog‘laydi. U avtomobilning yo‘lga yaxshi yopishishini, burilishlarda barqaror bo‘lishini hamda tekis harakatlanishini ta’minlaydi. Amatizator yo‘lning notekisliklariga moslashib, shinalarning yo‘l bilan doimiy aloqada bo‘lishiga yordam beradi.

Materiallar va dizayn

Amotizator qismlari yengil, juda mustahkam va chidamli bo‘lishi lozim. Osilma richaglari, tirgaklar va ikkili richaglar alyuminiy qotishmalari, titan va ba’zida kompozit materiallardan tayyorlanadi. Yuqori texnologiyali prujinalar va amortizatorlar avtomobilning doʻngliklardan oʻtishini hamda burilishda, tezlanishda va tormozlanishda ogʻirlikning uzatilishini nazorat qilish uchun aniq sozlanadi.

Amotizator geometriyasi – kamber (3.2-rasm), kaster (3.3-rasm) va toe burchaklari (3.4-rasm) – shinalarning maksimal darajada yoʻlga yopishishini va minimal darajada yedirilishini taʼminlash uchun yuqori aniqlik bilan sozlanadi. Ilgʻor poyga avtomobillari maksimal boshqaruvga erishish uchun deyarli faqatgina ikkili richagli («double wishbone») yoki koʻp richagli («multi-link») osilmalardan foydalanadi. 

Xavfsizlik

Yuqori tezlikda harakatlanish vaqtida amotizator ishdan chiqishi falokatli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli, uning qismlari kundalik haydashga qaraganda ancha yuqori yuklamalarga bardosh berish uchun ulkan xavfsizlik zaxirasini talab qiladi. Sensorlar real vaqtda kuzatuv orqali erta eskirish yoki shikastlanishni aniqlashga yordam beradi.

Aerodinamika: Yashirin Kuch

Dizayn va Maqsad

Poyga mashinalarida aerodinamika asosan pastga yo‘naltirilgan kuchni hosil qilish uchun qo‘llaniladi. Bu kuch avtomobilni yo‘l sirtiga bosib, shinalarning yopishishini va burilish tezligini oshiradi, biroq mashinaning og‘irligini oshirmaydi. Shuningdek, havo qarshiligini kamaytirish ham eng yuqori tezlikka erishish va yoqilg‘i sarfini optimallashtirishda muhim ahamiyatga ega.

Materiallar

Old qanotlar (4.1-rasm) va orqa qanotlar (4.2-rasm), yon panellar/bargeboardlar (4.3-rasm) hamda diffuzorlar (4.4-rasm) odatda karbon tolali kompozitlardan tayyorlanadi. Buning afzalligi shundaki, muhandislar murakkab, qattiq va ayni paytda juda yengil konstruksiyalarni yaratishlari mumkin, ular esa yuqori aerodinamik yuklarni bemalol ko‘tara oladi.

Loyiha Tanlovlari

Bu qismlar avtomobilning yuqori, pastki va orqa tomonidagi tortishish kuchini (qarshiligini) kamaytirish uchun kompyuterli suyuqlik dinamikasi (KSD/CFD) va soatlab davom etadigan shamol tunneli sinovlari yordamida shakllantirilgan. Sozlash jarayoni doimiy muvozanatni talab qiladi: burilishlarda maksimal yopishuv uchun pastga yo‘nalgan bosim kuchni oshirish, to‘g‘ri yo‘llarda esa havo qarshiligini kamaytirish. Ayrim aerodinamik elementlar sozlanadigan qilib yaratiladi, bu esa jamoalarga mashinaning shaklini turli trassalarning xususiyatlariga moslashtirish imkonini beradi.

Xavfsizlik

Aerodinamik barqarorlik xavfsiz boshqaruvning eng muhim shartlaridan biridir. Pastga yo‘nalgan kuchning kutilmagan kamayishi yoki stalling (pastki bosim kuchini tasodifan yo’qolishi) hodisasi yuqori tezlikda darhol boshqaruvni yo‘qotishga olib kelishi mumkin. Shu sababli, aerodinamik elementlar turli sharoitlarda sinovdan o‘tkaziladi. Maqsad — mashina notekis havo oqimida yoki keskin yo‘nalish o‘zgarishlarida ham barqaror qolishi va havoga ko‘tarilib ketmasligidir.

Elektronika: Markaziy Nerv Tizimi.

Dizayn va Funksiyalar

Zamonaviy poyga mashinalari murakkab elektronika tizimiga ega bo‘lib, u mashinaning go‘yoki nerv tizimi vazifasini bajaradi. Ushbu tizim dvigatel va tormoz boshqaruvini, telemetriya uzatishni hamda turli haydovchi yordamchi funksiyalarini nazorat qiladi. Elektron bloklar real vaqt rejimida sozlash imkonini berib, mashinaning unumdorligini barqarorlashtiradi va xavfsizlik darajasini sezilarli oshiradi.

Asosiy tizimlar:

• Dvigatelni boshqarish bloki (ECU) (5.1-rasm): Dvigatelning miyasi bo‘lib, yonilg‘i purkash, vaqtni sozlash va quvvat taqsimotini optimallashtiradi.
  
• Tortish nazorati (Traction control) va G’ildiraklarni blokirovkalashga qarshi tizim (ABS) (5.2-rasm): Barqarorlikni saqlash uchun tezlashish va tormozlash paytida g’ildirak sirpanishini tartibga soladi.
  
• Amotizator boshqaruvi: Ayrim qismlarda dinamik amortizatsiya sozlamalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri kokpitdan (haydovchi o‘rindig‘idan) o‘zgartirish mumkin.
  
• Telemetriya (5.3-rasm): Strategiyaga, diagnostikaga va ish faoliyatini optimallashtirishga yordam berish uchun yuzlab parametrlar boʻyicha real vaqtdagi maʼlumotlarni pit-uolga (monitordan mashinani real vaqtdagi ma’lumotlarini kuzatib yo’nalish va strategiyani aniqlaydigan bir guruh odamlar) uzatadi.
  

Materiallar va Dizayn

Elektron boshqaruv bloklari yengil va issiqqa chidamli maxsus qutilarda joylashtiriladi. Ulagichlar va sim to‘plamlari (5.4-rasm) kuchli tebranishlar, yuqori harorat va namlikka qarshi maksimal darajada chidamli tarzda ishlab chiqiladi. Ushbu tizimlarda ishlatiladigan murakkab dasturiy ta’minot esa yuzlab sensorlardan kelayotgan real vaqt ma’lumotlarini qayta ishlaydi va mashinani doimo optimal ish rejimida ushlab turadi.

Xavfsizlik va Unumdorlik.

Elektronik qismlar nazoratni yo’qotishning oldini olish yoki haydovchi xatosini mo’tadillashtirish uchun soniyaning chorak qismida javob berishga qodir, bu esa xavfsizlikni sezilarli darajada oshiradi. Ammo turli poyga musobaqalari atayin ma’lum elektron qurilmalarni cheklaydi. Buning sababi yordamsiz haydovchilik mahoratining dolzarbligini saqlab qolish va xarajatlarni cheklashdir.

Xulosa.

Poyga avtomobilining asosiy qismlari — shassi, dvigatel, osma, aerodinamika va elektronika — yagona maqsadga xizmat qiladi: xavfsizlik doirasida imkon qadar yuqori unumdorlikka erishish. Materialshunoslikdagi aqlbovar qilmas yutuqlar, xususan karbon tolali kompozitlar va titan qotishmalari, avtomobillarni yengil, mustahkam va xavfsiz qilish imkonini berdi. Shamol tunnelidagi sinovlar va raqamli simulyatsiyalar asosida yaratilgan, real vaqtli elektron boshqaruv tizimlari bilan qo‘llab-quvvatlangan ilg‘or dizaynlar poyga sportida inson va texnik imkoniyatlar chegaralarini doimiy ravishda kengaytirmoqda.

O‘zbekistonlik yosh motorsport ixlosmandlari va muhandislari uchun esa bu komponentlarni o‘rganish — fizika, materialshunoslik va texnologiyaning yuqori darajadagi uyg‘unligini anglashdir. Aynan shu uyg‘unlik poyga avtomobillarini hayrotomuz mashinalarga aylantiradi. Bunday texnik tushunchalarni tushuntirish va rivojlantirish esa O‘zbekistonning endigina shakllanayotgan motorsport madaniyati va avtomobilsozlik sanoatida innovatsiyalarni rag‘batlantirish kalitidir. Natijada esa, kelajakda butun dunyoda o‘z izini qoldira oladigan yangi avlod texnik mutaxassislarini yetishtirish uchun zamin yaratiladi.

Motosport muhandisligi bo’lim lideri: Abubakr Mamadaliyev
Tadqiqotchi: Dr Elias Randjbaran (PhD in Engineering)
Tarjimon: Xislat Umarov
Tahrirchi: Mubinaxon Abdujalilova